Sunday, October 9, 2011

2/10/2011-3/10/2011- Συντηρητικές προϋποθέσεις της ριζοσπαστικής υποκειμενικότητας

1. Να μην έχεις γνώμη για όλα τα πράγματα και να κάνεις όσο μπορείς πιο ξεκάθαρο ότι υπάρχουν χιλιάδες πράγματα για τα οποία δεν έχεις καμία γνώμη. Αυτοί που μπορούσαν να έχουν γνώμη για όλα τα πράγματα ήταν οι άνθρωποι της κλασικής εποχής, και αυτό συνέβαινε επειδή ο κόσμος τους τούς παρουσιαζόταν στον νου ως μια αδιάρρηκτη και έλλογη ενότητα. Αλλά ο δικός μας κόσμος δεν μπορεί να εμφανιστεί στην συνείδηση με τέτοιο τρόπο, και στο κάτω-κάτω οι αρχαίοι αυταπατώνταν: ο κόσμος τους δεν ήταν στην πραγματικότητα ούτε "ενιαίος" ούτε "άρρηκτος"· μάλλον, τούτες οι πολύτιμες για την σκέψη των αρχαίων ποιότητες ήταν ιδεολογικά επιφαινόμενα ενός κόσμου που ήταν αποτέλεσμα πρότερων αποκλεισμών, τόσο της πλειοψηφίας του πληθυσμού και των εργασιακών του μελημάτων, όσο και της σφαίρας της ιδιωτικής ζωής. Η γνώμη για όλα καταργεί τις διακρίσεις ανάμεσα στο σημαντικό και το ασήμαντο, το καταστροφικά επείγον και το τετριμμένα αναπόφευκτο, και εκχυδαϊζει την σκέψη όσο τίποτε. Αν θέλεις να αναλογιστείς πρακτικά το μέγεθος του κακού που κάνει στον άνθρωπο το να προσπαθεί να έχει γνώμη για όλα, κάνε μια βόλτα στα σχόλια σε ελληνικά ιστολόγια. Ή σκέψου ότι η γενιά που οδήγησε την Ευρώπη στην διάλυση και την σημερινή νέα γενιά στην εκ προοιμίου εξαθλίωση είναι ακριβώς η γενιά που είχε γνώμη για όλα. Μην της μοιάζεις.

2. Από όλες τις γενιές που προηγούνται, η πιο άχρηστη και επιζήμια είναι εξ ορισμού η αμέσως προηγούμενη, αυτή που είναι σε σημαντικό ποσοστό ακόμα ζωντανή. Γιατί; Επειδή είναι η μόνη γενιά που αναλαμβάνει η ίδια την διαχείριση των ιδεών και των πρακτικών της, και έτσι δυσχεραίνει περισσότερο από όλες τις άλλες την διαδικασία αλύπητου καψίματος και πετάγματος της άχρηστης παλιατζούρας, που οι προηγούμενες, όντας νηφάλια πεθαμένες, επιτρέπουν αδιαμαρτύρητα. Η διαδικασία αυτή είναι αναπόσπαστο μέρος του τι σημαίνει "κληρονομώ", και η αμέσως προηγούμενη γενιά μπορεί να οριστεί και έτσι: "αυτή που δεν μπορεί να κληρονομηθεί." Δεν χρειάζεται να προσθέσουμε ότι σε ό,τι αφορά την αυτοδιαχείρισή της, η αμέσως προηγούμενη γενιά πριμοδοτεί ως σημαντικό και άξιο λόγου ακριβώς ό,τι πιο άχρηστο και επιζήμιο έχει σκεφτεί και θέσει σε πράξη. Σε ό,τι αφορά τους προγόνους που διαλέγει, ο σωστός ριζοσπάστης έχει την χρήσιμη εκείνη συντηρητικότητα που του επιβάλλει να εμπιστεύεται αυτούς που έχουν μουστάκες και μακριές γενειάδες ή φορούν καλτσοδέτες και κορσέδες περισσότερο από τους φρεσκοξυρισμένους και ενδυματολογικά οικείους βρυκόλακες που ζουν ανάμεσά μας.

3. Μπορείς να εντοπίσεις εύκολα τόσο τον αριστεριστικό όσο και τον αντιδραστικό κρετινισμό σε όσους υποπτεύεσαι ότι ανήκουν στις δύο αυτές κατηγορίες καλώντας τους να ερμηνεύσουν το ακόλουθο απόσπασμα:
Η παράδοση από όλες τις πεθαμένες γενιές βαραίνει σαν εφιάλτης πάνω στα μυαλά των ζωντανών. Και ίσα ίσα όταν φαίνονται να ασχολούνται για να ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να φτιάσουν κάτι που δεν υπήρχε ακόμα, σε τέτοιες ίσα ίσα εποχές επαναστατικής κρίσης επικαλούνται με αγωνία τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους, δανείζονται τα ονόματά τους, τα πολεμικά τους συνθήματα, τις φορεσιές τους για να παρουσιάσουν με αυτή την μεταμφίεση, που την έκανε ο χρόνος σεβάσμια, και με αυτή τη δανεισμένη γλώσσα την καινούργια σκηνή της παγκόσμιας ιστορίας. Έτσι, ο Λούθηρος μεταμφιέστηκε σε απόστολο Παύλο, η επανάσταση του 1789-1814 ντύθηκε διαδοχικά τη φορεσιά της ρωμαϊκής δημοκρατίας και της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και η επανάσταση του 1848 δεν ήξερε τίποτα καλύτερο να κάνει, παρά να παρωδήσει πότε το 1789 και πότε την επαναστατική παράδοση του 1793-95. Έτσι μεταφράζει και ο αρχάριος που έμαθε μια νέα γλώσσα πάντοτε ξανά στη μητρική του γλώσσα. Μα τότε μόνο έχει αφομοιώσει το πνεύμα της καινούριας γλώσσας και μπορεί ελεύθερα να δημιουργεί σε αυτήν, όταν κινείται σε αυτή χωρίς να θυμάται την παλιά και ξεχνάει σε αυτή την προγονική του γλώσσα.
Κ. Μαρξ , 18η Μπρυμαίρ
Ο αριστεριστής κρετίνος θα συγκρατήσει μόνο την αρχή και το τέλος του παραπάνω αποσπάσματος: την ρήση ότι η παράδοση των παλιών γενιών μας "βαραίνει σαν εφιάλτης" που πρέπει να ξεφορτωθούμε, και την παρατήρηση περί του αναγκαίου της λήθης της παλιάς γλώσσας για να εκμαθηθεί μια νέα. Με άλλα λόγια, αυτό που θα συγκρατήσει είναι η ψευδαίσθηση ότι ο Μαρξ προτείνει μια έννοια της επανάστασης ως κάτι του απόλυτα νέου, εντελώς άριζου στο παρελθόν, χωρίς κανένα παρελθοντικό ίχνος, και ότι συνεπώς καταδικάζει κάθε επανάσταση που επαναλαμβάνει μεταμφιεσμένα στοιχεία του παρελθόντος. Ο αριστεριστής κρετίνος πιστεύει στην απόλυτη καινοτομία χωρίς επανάληψη, πιστεύει ότι είναι εφικτό το να κρίνεις κάτι ως νέο χωρίς να μπορείς να το συγκρίνεις με το αντίθετό του, ότι μπορείς καν να κατανοήσεις καν το νέο χωρίς αναφορά σε κάτι που επαναλαμβάνεται. Αν ο αριστεριστής κρετίνος ήταν δάσκαλος δεύτερης γλώσσας λοιπόν (για να σκεφτούμε τι κομίζει η μεταφορά του Μαρξ), θα θεωρούσε αποτελεσματικότερη την διδασκαλία εκείνη που θα βασιζόταν στην εξάλειψη της μνήμης του μαθητή του, ώστε αυτός να μπορεί να αφιερωθεί στην νέα γλώσσα χωρίς να παρεμποδίζεται από την παλιά. Αλλά ένας τέτοιος μαθητής θα ήταν ανίκανος να μάθει οποιαδήποτε γλώσσα, γιατί η μνήμη είναι απαραίτητη για την εκμάθηση νέων πραγμάτων, και γιατί, φυσικά, η πρώτη γλώσσα έχει κάτι κοινό με τη δεύτερη --έχει δομή, συντακτικό, γραμματική-- και η εξάλειψη αυτού που είναι κοινό από το μυαλό κάθε άλλο παρά θα διευκόλυνε τον μαθητή να μην παραμείνει γλωσσικά αφασικός. Ο αριστεριστής κρετίνος τα παρακάμπτει όλα αυτά, κι έτσι παρακάμπτει το γεγονός ότι ο αρχάριος σε μια νέα γλώσσα κάνει λάθη, βρίσκεται όμως ακριβώς για αυτόν ακριβώς τον λόγο σε ένα μεταβατικό σημείο ανάμεσα στην παλιά και τη νέα γλώσσα, έχει δηλαδή ήδη αρχίσει να μαθαίνει τη νέα γλώσσα. Και χωρίς να είσαι ποτέ αρχάριος --κάτι αφόρητο για τον αριστεριστή, που θέλει το ανώτατο πτυχίο της επανάστασης αμέσως-- δεν μαθαίνεις ποτέ μια νέα γλώσσα. 'Η αλλιώς, αυτός που επαναλαμβάνει καταχρηστικά το παλιό το κάνει καταχρηστικά μόνο όταν βρίσκεται ήδη στο κατώφλι της εκμάθησης του νέου, σε αντίθεση με αυτόν που περιμένει να μάθει απευθείας το νέο χωρίς πρώτα να κατακτήσει το παλιό, μένοντας έτσι διαρκώς κουμπούρας: για ποιον άλλο λόγο, πρέπει να θυμίσεις στον αριστεριστή κρετίνο, γράφει ο Μαρξ ότι "ίσα ίσα όταν φαίνονται να ασχολούνται για να ανατρέψουν τους εαυτούς τους και τα πράγματα και να φτιάσουν κάτι που δεν υπήρχε ακόμα, σε τέτοιες ίσα ίσα εποχές επαναστατικής κρίσης επικαλούνται με αγωνία τα πνεύματα του παρελθόντος στην υπηρεσία τους"; Δηλαδή, ότι η επανάληψη του παλιού είναι ακριβώς ο τρόπος με τον οποίο γίνεται βιώσιμη η αγωνία της κατάκτησης του νέου, την ίδια βέβαια στιγμή που μια τέτοια επανάληψη παρεμποδίζει το νέο από το να αποκτήσει μια καθαρή άρθρωση που θα ήταν, σε πρώτο στάδιο, ταυτόχρονα υποκειμενικά αφόρητη και ακατάληπτη από όλους; Και γιατί, αν η συνταγή του Μαρξ για τον ριζοσπάστη ήταν τάχαμου να υποβάλλει τον εαυτό του σε αφασική λήθη περίμενοντας την επιφοίτηση ex nihilo καινοτομιών, να επιμένει να θυμάται ο ίδιος τόσο καλά το επαναστατικό παρελθόν;

Ο αντιδραστικός κρετίνος, αντίστροφα, έχει συγκρατήσει μόνο τις αναφορές στην επανάληψη του παλιού: για αυτόν, το απόσπασμα είναι απλώς η ομολογία ότι η επανάσταση δεν είναι παρά επανάληψη, ότι δεν υπάρχει επανάσταση που δεν επαναλαμβάνει μηχανικά και αναπόδραστα το παρελθόν, και συνεπώς ότι στην επανάσταση δεν υπάρχει απολύτως τίποτα νέο. Αν ο αριστεριστής δάσκαλος ξένης γλώσσας θα υπέβαλλε ευχαρίστως τον μαθητή του σε διάσειση ελπίζοντας να του προκαλέσει την απαραίτητη αμνησία, ο αντιδραστικός θα του ξεκαθάριζε εξαρχής ότι δεν γίνεται να μάθεις καμία νέα γλώσσα, γιατί η εκμάθηση της παλιάς σε καταδικάζει σε αιώνια νοητικά κάτεργα. Όταν ο Μαρξ μιλά για τον Λούθηρο, το 1789, και το 1848, ο αντιδραστικός κρετίνος νομίζει ότι το κάνει σαρκαστικά, γελώντας με την απέλπιδη και αδιέξοδη επανάληψη του παλιού. Έτσι, ο αντιδραστικός κρετίνος δεν βρίσκεται σε θέση να σου εξηγήσει γιατί ο Μαρξ κλείνει το εδάφιο και την παράγραφο με μια αναφορά στην καθημερινή καινοτομία που ενσαρκώνεται στη γλωσσομάθεια, η οποία φυσικά δεν είναι κανενός είδους "παρωδία" της μητρικής γλώσσας, ούτε μπορεί ποτέ να γίνει έτσι κατανοητή. Ούτε, όπως ακριβώς και ο αριστεριστής κρετίνος, μπορεί ο αντιδραστικός κρετίνος να αναλογιστεί γιατί ο Μαρξ παρουσιάζει την θεατρική επανάληψη του παρελθόντος ως αναπόφευκτη και απαραίτητη ακριβώς στις στιγμές εκείνες που το διακύβευμα ήταν πραγματικά, και όχι θεατρινίστικα, να φτιαχτεί κάτι που "δεν υπήρχε ακόμα".

Η επανάσταση ως κάτι το απόλυτα και θαυματουργά νέο, η επανάσταση ως εκ προοιμίου καταδικασμένη στην οπισθοδρομική επανάληψη: ο γερο-Μαρξ σου έδωσε ένα πολύτιμο εργαλείο για να ξεχωρίζεις τους αριστεριστές από τους αντιδραστικούς κρετίνους. Δώσε σημασία στον γερο-Μαρξ. Μην γίνεσαι αριστεριστής. Μην γίνεσαι αντιδραστικός. Μην γίνεσαι κρετίνος.

4. Επειδή ζει και λειτουργεί σε ένα εχθρικό προς ό,τι εκπροσωπεί ο ίδιος περιβάλλον, ο ριζοσπάστης πρέπει να καταβάλει πολύ μεγάλη ενέργεια για να ανταποκριθεί στα στοιχειώδη καθήκοντα που τού επιβάλλονται από τις θέσεις του. Για το λόγο αυτό, πρέπει να καλλιεργεί με ευλάβεια το μέτρο: να είναι μετρημένος στα λόγια του, να αποφεύγει άσκοπες συγκρούσεις, να διαφυλάττει την ενέργειά του για εκεί που έχει σημασία. Να είναι, με λίγα λόγια, εχθρός της υπερβολής, η οποία είναι πάντοτε το χαρακτηριστικό σημάδι του μικροαστισμού, που ως γνωστόν κάνει τις επαναστάσεις του στα λόγια, αφού έχει πρώτα καταστήσει την επανάσταση συνώνυμη με το προσωπικό ξέσπασμα ανεπίλυτων απωθημένων. Η ίδια η επαναστατικότητα περιέχει εξ ορισμού ένα ποσοστό υστερικής προδιάθεσης· αν αυτή η προδιάθεση δεν τιθασεύεται από το έλλογο στοιχείο, αν δεν μετριάζεται από ένα "ψυχρό ρεύμα", τότε παραδίδεται εξ ολοκλήρου στην υστερική θεατρικότητα. Και οι υστερικοί δεν έχουν διάρκεια· φτάνουν σε πολύ σύντομο χρόνο από την ευφορική εκτόνωση των συμπτωμάτων τους στην απάθεια και την αδράνεια. Είναι πολύ εύκολο να προσληφθείς ως ριζοσπάστης για μια στιγμή -- η ιστορία είναι γεμάτη από ριζοσπάστες τέτοιου είδους, και πίσω από τις ακατάπαυστες κραυγές τους διακρίνεται ήδη ο ξεφουσκωμένος κομφορμισμός του μελλοντικού ευυπόληπτου πολίτη, ή, ακόμα χειρότερα, η αντεστραμμένη, αντιδραστική υστερία του φασίστα. Είναι πολύ δυσκολότερο να παραμείνεις ριζοσπάστης για μια ζωή -- ακόμα και αν, για παράδειγμα, ο ριζοσπαστισμός ευτυχήσει να αποκτήσει κοινωνική υπόσταση και ιστορική δικαίωση τέτοια που να μην είναι πλέον ακραία μειονοτικό φαινόμενο.