Friday, September 30, 2011

17/6/2011-"Μάζες" και "πρωτοπορία"

Ένα από τα χαρακτηριστικότερα και συνάμα διασκεδαστικότερα κλισέ των ημερών είναι αυτό που θέλει το ζήτημα της σχέσης με το κίνημα των "αγανακτισμένων" να είναι ζήτημα σύγκρουσης της "μάζας" με την πολιτική-ιδεολογική "πρωτοπορία", η οποία--υποτίθεται--προσπαθεί να την ελέγξει και να διατηρήσει την δύναμη και επιρροή της πάνω της.

Το κλισέ αυτό έχει κάτι από τον κωμικά παραδοξολογικό χαρακτήρα κάθε φενακισμένης συνείδησης: η ίδια η δυνατότητα εκφοράς μιας στάσης κόντρα στην "πρωτοπορία" και εκ μέρους της "μάζας" εξαρτάται από την αυτοανακύρηξη κάποιου σε "μάζα" σε αντίστιξη με την "πρωτοπορία", παρά το γεγονός ότι η στοχευμένα πολεμική διεκδίκηση του δικαιώματος στην ατομική άποψη και κρίση δεν αποτελεί παραδοσιακό χαρακτηριστικό της "μάζας", και παρά το γεγονός ότι ο φορέας της διεκδικεί έμπρακτα από την υποτιθέμενη "πρωτοπορία" το στάτους του ορθού "καθοδηγητή" της στάσης άλλων. Το ότι ο αντιδιανοουμενισμός της πόζας αυτής εκπορεύεται συχνά από εδραιωμένους ή φερέλπιδες διανοούμενους προσθέτει απλώς μια επιπλέον νότα ξεδιάντροπης χονδροκοπιάς στην νέα αυτή (αλλά ουσιαστικά πρόωρα γηρασμένη) μόδα.

Νομίζω όμως ότι σαφώς πιο ενδιαφέρον στοιχείο της επιτελεστικής άρνησης της "καθοδήγησης" της "μάζας" απ' την "πρωτοπορία" είναι η συνεπαγόμενη άρνηση της ίδιας της ιστορικής μετάλλαξης του διπόλου "μάζα"-"πρωτοπορία." Είναι γνωστό, σε ό,τι αφορά τη χώρα μας, για παράδειγμα, ότι στην περίοδο της εκρηκτικής ανόδου του χρηματιστηρίου, ο Economist, οι Financial Times, και οι ροζ σελίδες των εφημερίδων μπήκαν σε περισσότερα σπίτια και περισσότερα μυαλά από ότι ποτέ στο παρελθόν· και αντιστρόφως, ότι στην περίοδο της κρίσης, ο μέσος Έλληνας διάβασε περισσότερη οικονομική θεωρία και έμαθε περισσότερα για τα χρηματοπιστωτικά τερτίπια από όσα θα είχε διαβάσει ένας απόφοιτος οικονομολογίας στη δεκαετία του 60. Η μαζική εκπαίδευση και η κοινωνία της πληροφορίας παράγουν "μάζες" που δεν έχουν καμία σχέση με τις μάζες εκείνες για τις οποίες η πολιτική ή διανοητική πρωτοπορία που "διαφώτιζε" ή "καθοδηγούσε" ήταν απαραίτητη, ή έστω εφικτή.

Αλλά αυτές ακριβώς οι κοινωνικές διεργασίες των τελευταίων πέντε περίπου δεκαετιών σημαίνουν επίσης την μαζικοποίηση της πάλαι ποτέ θέσης της διανοητικής πρωτοπορίας: σήμερα, δεν είναι μόνο οι συχνά αξιολύπητοι δημοσιογράφοι που παίρνουν μαθήματα γνώσεων και εκτίθενται για έλλειψη παιδείας από δεκάδες πιο εξιδεικευμένους στα διάφορα θέματα αναγνώστες, αλλά οι δημοσιευμένοι συγγραφείς, οι αρχηγοί κομμάτων, οι καλλιτέχνες και οι βουλευτές που χάνουν καθημερινά την όποια αίγλη τους ως κατά κάποιο τρόπο "ανώτεροι" ή "σοφότεροι" των "μαζών" στις οποίες (νομίζουν ότι) απευθύνονται. Αν συγκρίνει κανείς τον βαθύ σεβασμό με το οποίο άκουγε το ακροατήριό του τον νομπελίστα Μπέτραντ Ράσελ με τον σαρκασμό με τον οποίο αντιμετωπίζει ο κάθε σχολιαστής τον επίσης νομπελίστα Χριστόφορο Πισσαρίδη, κατανοεί ότι έχουν αλλάξει πάρα πολλά από το πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Ανάμεσα σε αυτά είναι και το γεγονός ότι η προσέγγιση στα πράγματα του καθηγητή Πισσαρίδη δεν διαφέρει επί της ουσίας από όσα καθημερινά αναπαράγουν πολύ χαμηλότερης διανοητικής ποιότητας δημοσιογραφικά του αντίγραφα: αν υπάρχει κάτι που χαρακτηρίζει τις τελευταίες δεκαετίες είναι η εξάλειψη, τόσο "από τα κάτω" (μέσω εκλεκτικότερης μόρφωσης και ενημέρωσης των πολλών) όσο και "από τα πάνω" (μέσω μαζικοποίησης της σκέψης των λίγων) της διαφοράς "μαζών" και "πρωτοπορίας" ως τέτοιας. Καθόλου τυχαία, η μία μετά την άλλη οι τοτεμικές φιγούρες των πάλαι ποτέ "πρωτοπόρων" της γενιάς του 60 ή του 70 εμφανίζονται στα "δημόσια μάτια" γυμνές, ή μάλλον ντυμένες μόνο με την ποδιά του μανάβη ή με το μολυβάκι στο αυτί του συνοικιακού λογιστή.

Όχι, λοιπόν, αυτό το οποίο λαμβάνει χώρα δεν είναι κάποια προαιώνια σύγκρουση απλών ανθρώπων και μανδαρινικών ελίτ, αλλά μια πολιτική σύγκρουση που αφορά τις αναδυόμενες διαιρέσεις μέσα στην μάζα-ως-πρωτοπορία-του-εαυτού-της, και άρα ταυτόχρονα και στην πρωτοπορία-ως-ασύνειδο-κομμάτι-της-μάζας. Αν μπορούσε να υπάρξει ακόμα πρωτοπορία, θα ήταν ακριβώς --και παραδόξως-- αυτοί που έχουν επίγνωση ότι τίποτε κεφαλαιώδες δεν τους διαχωρίζει πια απ' τη "μάζα", και ότι το ίδιο το δίπολο δεν είναι τίποτε άλλο παρά απάρνηση της πραγματικότητας, όπλο στα χέρια όσων εξακολουθούν να ζηλώνουν να γίνουν αυτό το οποίο οι ίδιοι ανακηρύττουν--ωσάν να πρόκειται για νέο!--ιστορικά ξεπερασμένο και χρεοκοπημένο.