Sunday, April 3, 2011

19/3/2011-1/4/2011-Αφορισμοί της ημέρας

LXXIII
Η ιδέα ότι αν συνεχίσουμε να τρέχουμε στην ευθεία θα καταφέρουμε κάποια στιγμή να πλησιάσουμε περισσότερο το φεγγάρι ανήκει στα παιδιά και αντανακλά μια ελλειπή κατανόηση του ζητήματος της απόστασης. Η ενήλικη σκέψη συνίσταται όχι στην απάρνηση της επιθυμίας αλλά στην εκ νέου αντίληψη των βασικών παραμέτρων που εμπλέκονται στην πραγματοποίησή της. Η γερασμένη σκέψη, από την άλλη πλευρά, είναι αυτή για την οποία το ταξίδι έχει ήδη γίνει εφικτό αλλά τα αποτελέσματά του είναι εξ ολοκλήρου απογοητευτικά: το φεγγάρι δεν είναι ούτε εύφορο ούτε κατοικήσιμο. Δεν είναι ένα μέρος όπου μπορεί να ζήσει με τρόπο φυσικό η ανθρωπότητα, και ως εκ τούτου οι κόποι, οι θυσίες και οι ελπίδες δεκαετιών φαίνονται πια πράγματα μάταια. Τέλος, η ώριμη σκέψη είναι αυτή για την οποία τόσο το γεγονός ότι είναι εφικτό, με την κατάλληλη προετοιμασία, να πας στο φεγγάρι, όσο και το γεγονός ότι αυτό οδηγεί τελικά στην απογοήτευση, είναι σημαντικές διαστάσεις του ζητήματος αλλά δεν το εξαντλούν: το φεγγάρι παραμένει σημαντικό για το γεγονός ότι συνεχίζει να μας θυμίζει πως αυτός ο πλανήτης στον οποίο κατοικούμε δεν είναι ούτε η αρχή ούτε το κέντρο του σύμπαντος και πως κάθε βλέμμα μακριά από αυτόν είναι αρκετό για να μας κάνει να αισθανόμαστε το ρίγος μιας ακατανίκητης αίσθησης ανεστιότητας και μιας ανεξήγητης νοσταλγίας για ό,τι δεν γνωρίσαμε ποτέ.

Αν τη λέξη "φεγγάρι" την αντικαθιστούσε κάποιος με τη λέξη "κομμουνισμός", τότε θα αναδυόταν μια αρκετά μεστή αλληγορία για την ιστορική και φιλοσοφική διάσταση του προβλήματος που θέτει η δεύτερη λέξη από τις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα ως σήμερα.

LXXIV
Ο Αντόρνο διηγείται κάπου μια ιστορία που έγραψε, αν δεν με απατά η μνήμη μου, ο Λέσιγκ. Μια ομάδα χριστιανών ναυαγών έχει καταφέρει να διασώσει, ανάμεσα σε άλλα που πρόλαβε να γλιτώσει απ' το νερό, μία Βίβλο, η οποία γίνεται πνευματικό της αποκούμπι και παρηγοριά. Καθώς οι αποκομμένοι ναυαγοί φτιάχνουν κοινότητα και αναπαράγονται, και καθώς δεν υπάρχει επαφή με τον έξω κόσμο, η Βίβλος αρχίσει να φθείρεται και να φθείρεται από τη χρήση και την επαφή με τα στοιχεία της φύσης, ώσπου στο τέλος έρχεται μια γενιά για την οποία το μόνο που έχει απομείνει από τη Βίβλο είναι το σκληρό εξώφυλλο, το οποίο η γενιά αυτή μελετά ωσάν να περιείχε κάποια ανεξήγητη και υπερβατική σοφία, μιας και το μόνο που γνωρίζει πια είναι ότι αυτό είναι το βιβλίο που μελετούσαν όλες οι γενιές των προγόνων της.

Κάποιες φορές σκέφτομαι ότι η θέση που υπέχει ο μαρξισμός σήμερα δεν διαφέρει πολύ από την μοίρα αυτής της αποσκελετωμένης και χωρίς περιεχόμενο Βίβλου.

LXXV
Τη στιγμή που μιλήσεις για την κοινωνία με όρους υγείας και ασθένειας, θα εμφανιστεί, με μαθηματική ακρίβεια, αυτός που θα σε ρωτήσει για την "θεραπεία" που προτείνεις. Σε εκείνο το σημείο, και καθώς πίσω από την λέξη "θεραπεία" εμφανίζονται ήδη φαντάσματα από κολοβά μουστάκια και σφιγμένες γροθιές πίσω από μικρόφωνα, γίνεται εμφανές ότι οι πολιτικές μεταφορές δεν είναι χρώματα σε μια παλέτα, από όπους μπορείς να διαλέξεις τώρα αυτό και τώρα εκείνο, σαν να 'σουν κάποιος φλύαρος ζωγράφος που βλέπει την τέχνη της ζωγραφικής ως μια ευκαιρία να χρησιμοποιεί πολλές μπογιές. Αντίθετα, οι πολιτικές μεταφορές σε δεσμεύουν και σε εγκλωβίζουν, μιλούν για σένα ενώ νομίζεις πως μιλάς εσύ.

Γιατί βέβαια, τόσο η υγεία όσο και η ασθένεια είναι μεταφορές που προϋποθέτουν πως η κοινωνία είναι σώμα, και αυτό με την σειρά του είναι μια οργανική μεταφορά, μια αντίληψη για την κοινωνία ως εκ φύσεως αδιαίρετη, διαταγμένη με τέτοιο τρόπο ώστε το κάθε μέρος να υπηρετεί το άλλο σε μια αρμονική ενότητα.

Όμως αυτή είναι ήδη μια αντίληψη που παραπέμπει στην μεσαιωνική πολιτική θεολογία, και που επιστρέφει στην νεωτερικότητα υπό την αιγίδα της φασιστικής νοσταλγίας για οργανικότητα χωρίς ισότητα. Αυτός που σε ρωτά για τη μορφή της θεραπείας τα έχει ήδη διατρέξει όλα αυτά με την ταχύτητα του καλά εκπαιδευμένου αντιδραστικού πολιτικού ενστίκτου, ενώ ο δικός σου νους, που έχει γίνει μαλθακός από την διανοητική αυταρέσκεια, όχι μόνο δεν έχει κατανοήσει την άσχημη τροπή των πραγμάτων, αλλά σκέφτεται ήδη το επόμενο λεκτικό πυροτέχνημα με το οποίο θα μαγέψει τον αναγνώστη.

LXXVI
Μοιάζουμε με τον ναυαγό εκείνο σε κάτι γελοιογραφίες, που η μοίρα τον φέρνει σε ένα νησί που δεν είναι τίποτε άλλο από ένα μικρό βουναλάκι άμμου όπου τίποτε δεν μπορεί να καλλιεργηθεί και όπου το μόνο που φυτρώνει είναι ένα μοναχικός και κάπως δειγματολειπτικός φοίνικας. Σε ένα τέτοιο μέρος, η γη δεν προσφέρει τίποτε παραπάνω από ένα μέρος για να γράψεις, με γράμματα μεγάλα: "Βοήθεια!"

LXXVII
Αυτός που έχει κύρος αλλά όχι εξουσία είναι αυτός που μια κοινωνία επιφορτίζει με τον ρόλο να δίνει συμβουλές. Σήμερα, αυτός ο τύπος ανθρώπου εκλείπει παντού. Κανείς δεν θέλει πια συμβουλές, γιατί ακόμα και αν δεν είναι εντελώς πεπεισμένος ότι δεν τις χρειάζεται, είναι ωστόσο απόλυτα πεπεισμένος ότι κανείς δεν είναι σε θέση να του τις δώσει. Και έτσι το κύρος εξανεμίζεται, και αυτός που δεν έχει εξουσία για να αναπληρώσει τη φθορά του καθίσταται γελοίος στα μάτια όλων και διασύρεται προς γενική ευθυμία.

Αυτό βέβαια που μένει όταν το κύρος εξαερώνεται ως ποιότητα που εξαρτάται από την κοινωνική συναίνεση είναι μόνο η εξουσία. Και έτσι, όσο ο άνθρωπος με κύρος αλλά χωρίς εξουσία παύει να υφίσταται ως εφικτή θέση στον δημόσιο λόγο, τόσο ενισχύεται η παρουσία και η σημασία του ανθρώπου με εξουσία αλλά χωρίς κύρος. Που σημαίνει επίσης: μια κοινωνία που έχει πάψει να δίνει σημασία σε συμβουλές μαθαίνει να συμμορφώνεται όλο και περισσότερο με διαταγές.

Δεν αφήνει ψυχικά κατάλοιπα η υπακοή στις διαταγές μιας εξουσίας χωρίς κύρος; Δεν τρέφει την μνησικακία και την οργή; Φυσικά. Αλλά ένα σημαντικό μέρος αυτής της οργής και της μνησικακίας έχει ήδη στραφεί σε ασφαλείς στόχους, δηλαδή στην κατηγορία αυτών που αν και δεν έχουν εξουσία τολμούν ωστόσο να διεκδικούν κύρος. Η εκφασισμένη κοινωνία είναι δημοκρατικά ισοπεδωτική σε ό,τι αφορά το κύρος· στα μάτια της, κανείς δεν δικαιούται να έχει μερίδιο σ' αυτό. Όλον της τον αριστοκρατισμό τον φυλά για κείνους που μη έχοντας τίποτε απολύτως που να τους ξεχωρίζει από τους άλλους, καταφέρνουν ωστόσο να αρπάζουν και να κρατούν την εξουσία. Για μια τέτοια κοινωνία, δημοκρατία σημαίνει: κάθε χολερικός δεκανέας μπορεί να ελπίζει να γίνει μια μέρα ο Φύρερ, και κανείς Άουερμπαχ, Κράους ή Μπένγιαμιν δεν έχει το δικαίωμα να ξεχωρίζει από τον τελευταίο γραφιά εφημερίδας.

LXXVIII
Η ιστορία της εξέλιξης της επικοινωνίας από τη σκοπιά των προβλημάτων που ενέχονται στη γραφή είναι μάλλον η αντίστροφη από αυτή που παρουσιάζει η σκοπιά της ιστορικής εξέλιξης των τεχνολογικών μέσων. Όταν αρχίζεις να γράφεις, θεωρείς ότι το να επικοινωνήσεις με τον γραπτό λόγο είναι κάτι σαν να παίρνεις κάποιον τηλέφωνο. Από ένα σημείο και μετά, νιώθεις ότι ουσιαστικά είναι μάλλον σαν να στέλνεις επιστολές με ταχυδρομικές άμαξες, στις οποίες κάποιες φορές τυχαίνουν ατυχήματα, ληστείες ή επιδρομές. Στο τέλος, καταλήγεις να θεωρείς ότι το να γράφεις είναι σαν να στέλνεις μηνύματα με ταχυδρομικά περιστέρια, σήματα καπνού, ή μπουκάλια στο πέλαγος.