Thursday, January 20, 2011

19/1/2011-Ιδιωτεία

Δεν είναι καινοτομία το να παρατηρήσεις ότι παρά την διαρκή έμφαση που δίνει η καπιταλιστική κοινωνία στην ιδιωτεία, την ιδιωτική ζωή ως αδιαπέραστο προπύργιο της ατομικότητας, οι δυτικές κοινωνίες δεν έχουν ποτέ εκπληρώσει την υπόσχεσή τους ως προς την απρόσκοπτη απόλαυση της ιδιωτικότητας.

Η υπόσχεση της χωρίς όρια ιδιωτείας δεν ακυρώνεται μόνο συγκυριακά ή πρόσφατα, εξαιτίας των όλο και διευρυνόμενων παρεμβάσεων στην ιδιωτικότητα των ΜΜΕ (reality shows, μηντιακό κουτσομπολιό), του κράτους (αντιτρομοκρατία, τεχνολογικό φακέλωμα) και του ιδιωτικού συμφέροντος (βάσεις δεδομένων, profiling δυνητικών πελατών), αλλά, σε ένα πολύ πιο βασικό επίπεδο, εξαιτίας του γεγονότος ότι η δομική προϋπόθεση του ανταγωνισμού όλων εναντίον όλων εισβάλλει στην ιδιωτικότητα με κάθε δυνατό τρόπο και από κάθε δυνατή κατεύθυνση.

Δεν έχει προλάβει ο μεσοαστός ή μικροαστός να απορροφηθεί απ' την αγαπημένη του τηλεοπτική σειρά και το μυαλό του γεμίζει με απειλητικές εικόνες της νέμεσής του στο γραφείο· κάνει έρωτα και σκέφτεται το καινούργιο μαγαζί που άνοιξε λίγα μέτρα παρακάτω και μπορεί να του κόψει πελατεία· παίζει με το παιδί του αλλά μέσα του τον τρώει η ανησυχία για τις δόσεις της πιστωτικής ή την κάθετη πτώση των μετοχών του. Από την άλλη, οι πιο μύχιες και κρυφές φαντασιώσεις του μέλους της αστικής κοινωνίας αποκαλύπτουν, όταν αναλυθούν προσεκτικότερα, όχι την παρουσία κάποιου μυθικά απροσπέλαστου υποσυνείδητου αλλά την μαζική και επιφανειακή ψυχολογία της διαφήμισης: το νησί των ονείρων μας συγκεντρώνει τα χαρακτηριστικά πόστερ από γραφείο ταξιδίων· το σεξ που ποθούμε είναι συρραφή σκηνών από πορνογραφικές ταινίες· το είδος παιδιού που θα θέλαμε να είχαμε αντί για αυτό που έχουμε είναι φτιαγμένο από σκηνές σε διαφημίσεις και σήριαλ.

Υπ' αυτή την έννοια σκέφτομαι ότι καμμία κοινωνία δεν απόλαυσε περισσότερο την καθαρή ιδιωτεία από αυτή του υπαρκτού σοσιαλισμού μετά το τέλος της περιόδου της Τρομοκρατίας και την είσοδο μιας μακράς περιόδου ακλόνητης εξουσίας μιας συντηρητικής κομματικής νομενκλατούρας. Ας σκεφτούμε τα βασικά χαρακτηριστικά της περιόδου από την σκοπιά της ιδιωτικής ζωής: το κράτος είναι ο φορέας κάθε εξουσίας και ο χώρος για πολιτικές πρωτοβουλίες και ενασχολήσεις είναι ανύπαρκτος. Η εργασία είναι εξασφαλισμένη. Το βιωτικό επίπεδο είναι χωρίς καμμία προοπτική δραστικής αλλαγής προς τα πάνω ή προς τα κάτω. Μηντιακά καλλιεργημένες επιθυμίες δεν υφίστανται παρά στο πιο πρωτόγονο επίπεδο. Παντού βασιλεύει μια έκθλιψη του "έξω" την οποία δεν μπορεί να αντιπαρέλθει κανείς παρά βυθιζόμενος όλο και περισσότερο στην ιδιωτική του ζωή. Αναγκασμένος να το κάνει αυτό χωρίς πρόσβαση σε πολυτελή καταναλωτικά αγαθά και τρόπους διασκέδασης, καλείται να στραφεί στις πιο καθαρά προσωπικές μορφές ιδιωτείας, να εξασκήσει τη δημιουργικότητα, τη φαντασία ή την εκκεντρικότητά του στο έπακρο. Μπορεί κανείς να καλλιεργήσει τα πιο γκροτέσκα ιδιωτικά χόμπι και τις πιο ερμητικά α-κοινωνικές φαντασιώσεις: ο χρόνος είναι άπλετος, και, εφόσον δεν ενοχλείς το καθεστώς ενεργητικά, είσαι ελεύθερος να ενδοσκοπήσεις χωρίς τέλος, μακριά από κάθε παρενόχληση από τον έξω κόσμο.

Ίσως κάποτε να αποδειχτεί ότι αυτός ήταν ο αδήλωτος τρόμος πίσω από τα λεγόμενα "ολοκληρωτικά" καθεστώτα: η διαρκής έκθεση του ατόμου στην καθαρή ιδιωτεία, σ' αυτό που ο καπιταλισμός διαφημίζει μεν ατέλειωτα αλλά, όπως κάθε διαφήμιση, κάθε μέσο εργαλειακής επίτασης της επιθυμίας, δεν προσφέρει ποτέ.