Sunday, October 10, 2010

27/8/2010-Ιδεοληψία

Ο Χένρι Τζέιμς είχε ένα μυαλό υπερβολικά λεπτεπίλεπτο για να το παραβιάσουν οι ιδέες.
Τ.Σ. Έλιοτ

Οφείλουμε να πούμε ότι δε ζει κανείς χωρίς ιδέα. [...]. Να γιατί παραμένουμε σύγχρονοι του Μάη του '68. Διακήρυξε, με τον τρόπο του, ότι η ζωή χωρίς ιδέα ήταν ανυπόφορη.
Αλαίν Μπαντιού


Ο όρος "ιδεοληψία" είναι κατά βάση ψυχιατρικός. Οριοθετεί, σύμφωνα με ένα σχετικό λήμμα, "επίμονες, επαναλαμβανόμενες ιδέες, σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις που το άτομο θεωρεί δυσάρεστες, παράλογες, ανόητες ή ανεπιθύμητες", ή, σύμφωνα με ένα άλλο, "ανεπιθύμητη αλλά έμμονη και επαναλαμβανόμενη περιοδικά σκέψη, ιδέα ή αίσθηση που επιβάλλεται με αυταρχικό τρόπο στη συνείδηση ενός ατόμου και προκαλεί εσωτερική αντίσταση με αποτέλεσμα τη δημιουργία έντονου άγχους." Αντίστοιχοι όροι σε άλλες γλώσσες θα ήταν το αγγλικό obsession ή το γαλλικό idée fixe, ενώ στα ελληνικά ο πλησιέστερος όρος φαίνεται να είναι ο όρος εμμονή.

Αν και δεν έχω αυτή τη στιγμή πληροφορίες για τον χρονικό ορίζοντα εμφάνισης του όρου στην ελληνική γλώσσα, δεν φαίνεται να είναι ιδιαίτερα παλιός. Η μεγάλη πλειοψηφία χρήσεών του εμφανίζεται στην τελευταία δεκαετία, ενώ δεν κατάφερα να τον εντοπίσω σε κανένα κείμενο πριν την δεκαετία του 80. Από την άλλη, η χρήση του όρου αφορά μόνο εν μέρει ψυχιατρικά συμφραζόμενα. Σαφώς συχνότερα, αποτελεί όρο πολεμικής, με τον οποίο μία θέση ή άποψη καταδικάζεται ως υπερβολικά, δογματικά προσκολημμένη σε κάποια ιδέα και ανίκανη να αντιληφθεί την πραγματική πολυπλοκότητα ή ευρύτητα ενός θέματος.

Αυτό που πάντοτε μου τραβούσε την προσοχή σ' αυτή τη λέξη ήταν η συνήχηση που μου δημιουργούσε με την λέξη "επιληψία". Στα ελληνικά, το να είναι κανείς "ιδεοληπτικός" πλησιάζει πολύ την κατάσταση του να είναι επιληπτικός. Η ιδεοληψία (ιδέα+λαμβάνω) είναι ο δαιμονισμός από μια ιδέα, η παραβίαση της προσωπικότητας από αυτή, μία κατάσταση κατά την οποία το υποκείμενο απεικονίζεται ως ανυπεράσπιστο θύμα κατάληψής του από κάτι το οποίο είναι αλλότριο και εξωγενές ως προς το ίδιο. Η γνωστή φράση του Έλιοτ με την οποία ξεκίνησα αποδίδει αυτή την διάσταση βίας στην επαφή του εγκεφάλου με την ιδέα: η ιδέα "παραβιάζει" (ή δεν παραβιάζει) ένα νου, σαν κάποιου είδους μικρόβιο που διεισδύει απρόσκλητο στον οργανισμό και διαταράσσει τις ισορροπίες του. Στο πρόσφατο Inception του Christopher Nolan, άλλωστε, αυτός ακριβώς είναι ο παραλληλισμός που χρησιμοποιείται: "Ποιο είναι το πιο μεταδοτικό παράσιτο;" ρωτάει ο κεντρικός χαρακτήρας της ταινίας, Cobb, τον πελάτη του στην αρχή του φιλμ. "Μια ιδέα." απαντά ο ίδιος. "Από τον πιο ελάχιστο σπόρο, απλώνεται σαν ιός". Το χαρακτηριστικό αυτό της εγγενούς αναπτυξιακότητας καθιστά τις ιδέες, ή μάλλον την υποκλοπή ή εμφύτευσή τους, πολύτιμα εμπορεύματα στην επιστημονική φαντασία του Νόλαν.

Στην Ελλάδα, η παραδοσιακά ουδέτερη σημασία του όρου "ιδεολογία" έχει καταστήσει την "ιδεοληψία" μέσο αποτύπωσης του γενικευμένου φόβου των ιδεών που εγκαθιδρύθηκε σε παγκόσμια κλίμακα στα τέλη της δεκαετίας του 80. Η "ιδεοληψία", η αντίληψη της ιδέας ως παθογένειας, είναι παιδί της παραδόξου εκείνης ιδεολογίας που αρεσκόταν να διατυμπανίζει το τέλος των ιδεολογιών. Αυτό που απομένει από τις ιδεολογίες όταν η πολιτική και πολιτισμική τους νομιμότητα εκλείψει είναι, σύμφωνα πάντα με την ιδεολογία αυτή, ο ουσιαστικά παθολογικός τους πυρήνας. Ο ψυχικά υγιής άνθρωπος, εννοείται, δεν καταλαμβάνεται από ιδέες. Έχει, κάπως όπως ο Χένρι Τζέιμς του Έλιοτ, ένα νου υπερβολικά ευπροσάρμοστο, ευλύγιστο, και λεπτεπίλεπτο για να τον παραβιάσει οποιαδήποτε ιδέα. Με τι ζει αυτός ο νους που έχει μάθει να αντιδρά αλλεργικά στην απειλητική εγγύτητα των ιδεών; Ζει μάλλον χειρότερα από αυτόν του Χένρι Τζέιμς. Ζει με σλόγκαν από βιβλία self-help, διαφημίσεις και προεκλογικές καμπάνιες, με πληροφορίες για τα στατιστικά των προτιμήσεων αυτών που θεωρεί ομοίους του, με κουτσομπολιά για την ζωή των διασημοτήτων, με τα αποτελέσματα των τελευταίων ερευνών για το τι είναι ευτυχία, ή για το πώς να πετύχει κανείς στον έρωτα ή να κάνει εύκολα φίλους, με το ωροσκόπιο της εβδομάδας, ή με ατάκες από το τελευταίο εγχειρίδιο σοφίας ανατολικής προέλευσης. Ο ψυχικά υγιής άνθρωπος--έτσι μας λέει η ιδεολογία περί "ιδεοληψίας"--είναι ένας ευτυχής ηλίθιος, με την κλασική έννοια του όρου: ένας λειτουργικά ιδιωτεύων (idiot) νους χωρίς το παραμικρό ενδιαφέρον για οτιδήποτε ξεφεύγει από την προστατευτική, παρηγορητικά περατή φυσαλίδα όπου οχυρώνει την εποπτεία του.

Όχι τυχαία, οι ήρωες του Νόλαν, ειδικοί στην κερδοφόρο παρασιτεία πάνω στις ιδέες και στους εγκεφάλους άλλων, είναι οι ίδιοι άνθρωποι χωρίς ιδέες, χωρίς κοινοποιήσιμο παρελθόν, χωρίς μνήμη· εκτός από έναν, τον Cobb, του οποίου η υπερβολική προσάρτηση στην ιδέα της νεκρής συζύγου του--θύματος της πλατωνικής εκείνης "ιδεοληψίας" που την οδηγεί να πιστέψει ότι ο κόσμος στον οποίο ζει δεν είναι πραγματικός και ότι συνεπώς δεν αξίζει να ζει κανείς σ' αυτόν--απειλεί την επιτυχία του συλλογικού εγχειρήματος εμφύτευσης μιας ιδέας στο μυαλό ενός εκατομμυριούχου κληρονόμου. Όσο για τις "ιδέες" που πραγματεύεται η ταινία, είναι οι ίδιες παράγωγα της ιδιωτείας, πλήρως αποκομμένες από την δημόσια και συλλογική ζωή, θαμμένες σε στρώματα υποσυνειδήτου με λίγο-πολύ γελοία τετριμμένο περιεχόμενο: αναμνήσεις από τον απαγορευτικό πατέρα, υφέρπων ανταγωνισμός με τον θείο, καρέ των παιδιών που παίζουν, οικογενειακά ειδύλλια και τραγωδίες.

Στο τέλος, το Inception, μια ταινία με υποτιθέμενο θέμα την πολυτιμότητα και την επικινδυνότητα των ιδεών, αποκαλύπτεται ως μια ταινία που αφορά την εποχή μας στον βαθμό που αποκαλύπτει την εκτυφλωτική απουσία τους: την αδυνατότητα του να έχει κανείς ιδέες που να ξεφεύγουν από τον πειρασμό της ποπ-ψυχολογικής καραμέλας, και, ταυτόχρονα, την αδυνατότητα του να σκεφτεί κανείς την ιδέα ως κάτι άλλο από ναρκισιστική αυτο-ικανοποίηση, ενελεκτική προσκόλληση στα τυχαία κομμάτια που συναπαρτίζουν την παιδική ηλικία, μαγνητικό πεδίο εγκλωβισμού στον βολικό μυστικισμό του κατεσταλμένου και του ανομολόγητου, και, τελικά (σ' αυτό η ταινία είναι κάτι παραπάνω από ειλικρινής) προϊόν προς εμπορία.