Sunday, October 10, 2010

12/9/2010-Περί αριστερής μελαγχολίας

Διάβασα με ενδιαφέρον την πρόσφατη ανάρτηση του συντρόφου Στέργιου, ακτιβιστή με εμπειρία και στοχαστή με σπάνια ευθικρισία και ειλικρίνεια, περί του "μεσσιανισμού του Σεπτέμβρη": δηλαδή της τραγικά λανθασμένης αντίληψης ότι η κάθετη πτώση στην ένταση των αντιδράσεων κατά της οικονομικής και κοινωνικής πολιτικής της κυβέρνησης μετά τις 5 Μάη θα θεραπευόταν ως δια μαγείας, με ένα κύμα λαϊκών κινητοποιήσεων που θα ερχόταν βολικά μετά το τέλος της καλοκαιρινής φυγής. Γράφει μεταξύ άλλων ο Στέργιος:
Πολλοί ήταν αυτοί που προφήτευαν ότι ο Σεπτέμβρης θα ήταν μια λαϊκή θύελλα κατά της κυβέρνησης και του μνημονίου. Ο Σεπτέμβρης της ανατροπής! Σταδιακά ο Σεπτέμβρης λάμβανε μεσσιανικές διαστάσεις. Μικροαστικές - ιδεαλιστικές αντιλήψεις αντικατέστησαν τις διαλεκτικές λογικές για τις κοινωνικές αλλαγές με δυναμικές οργανώσεις και κινητοποιήσεις που και η ιστορία διδάσκει αφειδώς. Περίπου πέρασε η ιδέα να καθίσουμε στο καναπέ ή στην αμμουδιά των διακοπών και να δουν ο ΓΑΠ, η ΕΕ και το ΔΝΤ τι θα τους κάνει ο… Σεπτέμβρης. Πολλοί υπολόγισαν ότι ένας θεϊκός Σεπτέμβρης δουλεύει γι αυτούς και θα έρθει να τους ελευθερώσει από τον κατηρραμένο όφι του Μνημονίου! Οποία αυταπάτη!
Η συζήτηση για τις αιτίες της αδυναμίας της αριστεράς να αντιδράσει στα τεκταινόμενα είναι σημαντική, αλλά κινδυνεύει να δώσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι υπάρχει αριστερά η οποία επιδεικνύει μια τέτοια αδυναμία. Τέτοια αριστερά δεν υπάρχει. Ο χαρακτήρας της υποτιθέμενα αριστερής αντίληψης προτεραιοτήτων σήμερα --"θα βγάλουμε ή όχι 'προοδευτικό', 'δικό μας' δήμαρχο στην Αθήνα; Ας είναι καλά η Δ.Α που είχε τη φαεινή ιδέα και θα μας απαλλάξει από τον δεξιό"-- προδίδει ξεκάθαρα ότι αυτό το οποίο διεκδικεί το όνομα "αριστερά" στην Ελλάδα έχει χαθεί σε ένα χωρίς πάτο βάλτο παρλιαμενταριστικών ονειρώξεων, οπορτουνιστικών συμβιβασμών και αλισβερισιών, αμηχανίας, ακκηδίας, ιδεολογικής κενότητας και ευθυνοφοβίας. Το όνομα της αξίζει μόνο σαν στίγμα ντροπής, το είδος αυτό του στίγματος που εντοπίζει ο Μπαντιού στην γαλλική "αριστερά" του 1871 που εγκατέλειψε τους κομμουνάρους στην τύχη τους, χωρίς στρατηγικό σχέδιο, χωρίς συντονισμό, χωρίς ελπίδα. Η μόνη αριστερά που υπάρχει είναι αυτή των εγκατελειμμένων σε ένα αγώνα χωρίς διέξοδο στην επίσημη πολιτική: μια χούφτα διανοουμένων και οικονομολόγων που διαφύλαξαν μια κάποια ακεραιότητα με προσωπική προσπάθεια, μια χούφτα ιστολόγων και αρθρογράφων που εμμένουν στην χωρίς φτιασίδια ανάγνωση της πραγματικότητας, μια χούφτα παλιών αγωνιστών που δεν διαφθάρηκαν και δεν αλλαξοπίστησαν, χούφτες που προσπαθούν απεγνωσμένα να συγκροτηθούν σε κάτι ελλείψει ηγεσίας, ελλείψει πολιτικής και κομματικής βάσης οργάνωσης, ελλείψει, τελικά, ορίζοντα του μέλλοντος. Και από την άλλη, άγνωστος, ακατανόητος, αινιγματικός και σιωπηλός, ο "λαός" ως μεγάλο Άλλο απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Ο "μεσσιανισμός" στον οποίο αναφέρεται ο φίλος Στέργιος είναι αυτό που ήταν στον καιρό της καταστροφής του ναού και της συνακόλουθης αρχαίας εβραϊκής διασποράς: σημάδι αδυναμίας, έλλειψης ρεαλιστικών προοπτικών αναγέννησης, έλλειψης, ουσιαστικά, πλάνου μετάβασης στο μέλλον. Μια φαντασιακή υπεραναπλήρωση των παντοδαπών και πανθομολογούμενων ελειμμάτων που κρατούν τα πράγματα σε αναστολή, σε κατάσταση αιώρησης.

Δεν πρόκειται βέβαια για τίποτε ιστορικά καινοφανές: οι εποχές και οι κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από αδυναμία αντίδρασης βρίσκουν συχνά καταφύγιο σε ένα μεσσιανισμό μικροαστικού τύπου (υπάρχουν διαφορετικών ειδών μεσσιανισμοί), ένα μεσσιανισμό που είναι η άλλη όψη της ιστορικής μελαγχολίας, μιας τάσης αυτο-σκηνοθεσίας της αριστεράς στον ρόλο σκυθρωπού, saturnine προφήτη χωρίς επιβεβαίωση από απτά σημάδια και οιωνούς. Θύμισα λοιπόν στον Στέργιο το καυστικότατο κείμενο του Walter Benjamin "Αριστερή μελαγχολία", μια κριτική του ποιητή της δημοκρατίας της Βαϊμάρης Erich Kästner, που νομίζω ότι καθίσταται ιδιαίτερα επίκαιρη καθώς βαδίζουμε σε ένα αναιμικό και αμήχανο φθινόπωρο:
Ο Kästner αδυνατεί να εμπνεύσει τους απαλλοτριωμένους με τις επαναστατικές του εμφάσεις τόσο, όσο αδυνατεί να αγγίξει τους βιομηχάνους με την ειρωνεία του. Αυτό επειδή, παρά τα περί του αντιθέτου φαινόμενα, ο λυρισμός αυτός προστατεύει πάνω από όλα τα συμφέροντα της θέσης του μεσαίου στρώματος--αντζέντηδες, δημοσιογράφους, τμηματάρχες. Το μίσος που κηρύττει εν τω μεταξύ κατά της μικροαστικής τάξης έχει το ίδιο μια, φευ, οικεία μικροαστική γεύση. Από την άλλη, εγκαταλείπει εμφατικά κάθε δύναμη κρούσης κατά της μεγαλο-αστικής τάξης και προδίδει την επιθυμία του για πατρονάρισμα με τον εγκάρδιο αναστεναγμό: "Αχ, και να υπήρχε μια ντουζίνα σοφών με πολλά λεφτά."
Ο ποιητής τούτος είναι δυσαρεστημένος--και μάλλον βαρύθυμος. Αλλά ετούτη η βαρυθυμία πηγάζει απ' τη ρουτίνα. [...] Και τίποτε δεν είναι πιο τετριμμένο από την ειρωνεία η οποία, σαν σόδα μαγειρέματος, βοηθά να φουσκώσει η ζύμη της προσωπικής άποψης. [...] Η γκροτέσκα υποτίμηση του αντιπάλου δεν είναι ο πιο ασήμαντος λόγος που η θέση αυτής της αριστερο-ριζοσπαστικής ιντελιγκέντσια είναι χαμένη. Έχει λίγα να κάνει με το εργατικό κίνημα. Μάλλον [είναι] φαινόμενο αστικής διάλυσης [...] Αριστερο-ριζοσπάστες του δημόσιου λόγου όπως ο Kästner, o Mehring, ο Tucholsky είναι η μίμηση του προλεταριάτου από την αποσυντιθεμένη αστική τάξη. Η λειτουργία τους είναι να φτιάξουν, πολιτικά ομιλώντας, όχι κόμματα αλλά κλίκες· με λογοτεχνικούς όρους, όχι σχολές αλλά μόδες· με οικονομικούς, όχι παραγωγούς αλλά αντζέντηδες.
[...] Εν ολίγοις, αυτός ο αριστερο-ριζοσπαστισμός είναι ακριβώς η συμπεριφορά με την οποία δεν αντιστοιχεί πλέον καμμία πολιτική δράση. Δεν βρίσκεται στα αριστερά αυτής ή της άλλης τάσης, αλλά στα αριστερά αυτού που είναι γενικά εφικτό. Από την αρχή το μόνο που έχει κατά νου είναι να ευχαριστήσει τον εαυτό του σε μια αρνητιστική ησυχία. Η μεταμόρφωση του πολιτικού αγώνα από υποχρεωτική απόφαση σε αντικείμενο απόλαυσης, από μέσο παραγωγής σε αντικείμενο κατανάλωσης--αυτή είναι η μεγαλύτερη επιτυχία τούτης της λογοτεχνίας. [...] Βασανισμένη ηλιθιότητα: αυτή είναι η τελευταία μεταμόρφωση της μελαγχολίας σε δύο χιλιετίες. [...] Η αναταραχή σ' αυτές τις αράδες [ποίησης] έχει περισσότερα να κάνει με στομαχικά αέρια παρά με την ανατροπή. Η δυσκοιλιότητα και η μελαγχολία πάντα πηγαίνουν μαζί. Αλλά από τη στιγμή που οι χυμοί του κοινωνικού σώματος αφυδατώνονται, μας συναντά παντού η κλεισούρα. W. Benjamin, "Αριστερή μελαγχολία", 1931.
Το πρόβλημα σήμερα παραμένει η "μεταμόρφωση του πολιτικού αγώνα [...] από μέσο παραγωγής σε αντικείμενο κατανάλωσης". Η σημερινή "αριστερά" μπορεί να μην αναπολεί, όπως ο Kästner, μια ντουζίνα σοφών πλουσίων που θα πάρει τα πράγματα στα χέρια της, αναπολεί όμως το θέαμα της εξέγερσης των παραγωγών σηκώνοντας τα χέρια ψηλά σε ό,τι αφορά την παραγωγή της εξέγερσης. Από τις διενέξεις των αριστερών οικονομολόγων περιμένει τη λύση επί του πρακτέου, ωσάν η λύση επί του πρακτέου να αποτελούσε ποτέ ζήτημα ακαδημαϊκού debate· καλεί και εγκαλεί τις μάζες, υποκρινόμενη ότι αυτό αποδεικνύει ότι έχει επαφή μαζί τους και ισχύ επάνω τους· υποπτεύεται τον μεσσιανισμό του επαναστατικού μαρξισμού για να παραδοθεί στον μικροαστικό μεσσιανισμό της λύσης του από μηχανής θεού που με κάποιο αδιευκρίνιστο τρόπο θα "βάλει τα πράγματα στη θέση τους"· πανηγυρίζει νίκες που αφορούν την ατομική ρητορική δεινότητα και θρηνεί ήττες σε μάχες που δεν δόθηκαν ποτέ.

Όμως αυτός που εξεγείρεται δεν είναι ποτέ καταναλωτής. Αυτός που εξεγείρεται είναι παραγωγός. Παραγωγός αξίας την οποία βλέπει να απαλλοτριώνεται και να εξανεμίζεται μέσα από τα χέρια του, ναι. Αλλά όχι μόνο. Παραγωγός, επίσης, αξιών--αδιαπραγμάτευτων, άκαμπτων και δογματικών αξιών. Παραγωγός, επίσης, του εαυτού του. Παραγωγός, τέλος, της ταύτισης, της ισοδυναμίας ανάμεσα σ' αυτόν τον εαυτό και την εξέγερση. Η αριστερά των καταναλωτών, των καταναλωτών ιδεών, αξιών και εμπορευμάτων, των μεταπρατών, και των πολιτικών τους εκπροσώπων, πέθανε. Ζήσε μ' αυτό--με όλο το νόημα που μπορεί να έχει η προστακτική.